back

01/17 ΚΠΙΣΝ

Σημείωμα του επιμελητή

Γεώργιος Α. Πανέτσος

 
Στον κομβικό, αλλά διακριτικά υποτονισμένο, χώρο υποδοχής του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, που συνδέει την ‘Αγορά’ με τον χώρο στάθμευσης και τη βιβλιοθήκη με τον ‘Φάρο’, υπάρχει μια μικρών διαστάσεων πλάκα από άχρωμο πλεξιγκλάς με την επιγραφή:
«Το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ) είναι δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) προς την Ελλάδα και τους πολίτες της.
Η δημιουργία του ΚΠΙΣΝ αντικατοπτρίζει τη σταθερή δέσμευση του ΙΣΝ προς τη χώρα και το μέλλον της,
βασίστηκε στις αρχές της αριστείας, του οράματος, της ελπίδας, της συνεργασίας και της θέλησης,
και εκπληρώνει την επιθυμία του ιδρυτή του ΙΣΝ, Σταύρου Νιάρχου, να υποστηρίξει τη γενέτειρά του.»

Ακολουθεί ο εντυπωσιακός χρονικός απολογισμός υλοποίησης του μεγαλειώδους έργου, με τέσσερις σταθμούς -την ανακοίνωση της δωρεάς το 2006, τον χρόνο μελέτης, 2007-2011, τον χρόνο κατασκευής, 2012-2016, και την έναρξη λειτουργίας το 2017- και οι 'ειδικές ευχαριστίες' προς τους αρχιτέκτονες του Renzo Piano Building Workshop και της Betaplan, τους αρχιτέκτονες τοπίου των γραφείων της Deborah Nevins και της Έλλης Παγκάλου, τις κατασκευάστριες εταιρίες Salini Impregilo και TEΡNA και τους διαχειριστές της Faithful+Gould, δηλαδή τους κύριους συντελεστές του έργου.

Είναι η στιγμή που κανείς αντιλαμβάνεται το ήθος που διαπνέει τους χώρους που διήλθε, αλλά και αυτούς που θα επισκεφθεί ως πλάνης, ως διερχόμενος ή ως επιλεκτικός επισκέπτης. Οι χώροι είναι ευρείς και ψηλοί, χωρίς να είναι δυναστικοί. Eίναι μεγαλοπρεπείς, χωρίς να προκαλούν δέος. Φαίνονται άνετοι, χωρίς να δείχνουν περιττοί. Αποπνέουν γενναιοδωρία, χωρίς να φθάνουν στη σπατάλη, και αυτό ενισχύεται από την απόλυτη καταλληλότητα των οικοδομικών υλικών και τεχνικών -σταθεροποιημένο κεραμικό δάπεδο στο πάρκο, αντιολισθητικό κονίαμα κατά μήκος του Καναλιού, μάρμαρο Διονύσου στην ‘Αγορά’ και τους συνεχόμενους εσωτερικούς χώρους, άψογο λείο σκυρόδεμα στους τοίχους, πολυώροφα σκιαζόμενα υαλοστάσια τεχνολογίας αιχμής στα κύρια δημόσια δωμάτια-. Γεφυρώνουν ανεπαίσθητα την κλίμακα των γειτονικών υποδομών και περιοχών κατοικίας. Ακόμη και αν δεν υπολογίσουμε το κανάλι, το πάρκο, τον ‘Φάρο’ και το στέγαστρο, η σύγκριση με ό,τι είχαμε συνηθίσει ώς τώρα στην Αθήνα είναι καταλυτική.

Η αρχιτεκτονική ‘δραματουργία’ είναι συγκρατημένη καθ’ όλο το ύψος των λειτουργικών κτηριακών όγκων. Λιτές αρθρώσεις επάλληλων επαναλαμβανόμενων στοιχείων συγκροτούν την πλοκή και προσδιορίζουν την κλίμακα, περικλείοντας πολυώροφους χώρους. Απελευθερώνεται μόνον πάνω από το ανυψούμενο επίπεδο του πάρκου ως  κυριολεκτική και μεταφορική κορύφωση. Το συμπαγές στέγαστρο, σε αντιληπτό ύψος που ξεπερνάει τα 40m, πάνω σε λεπτότατη, αραιή υποστύλωση ύψους ώς και 16m, συνιστά μιαν απροσδόκητη εγκατάσταση στο όριο της Αθήνας προς τη θάλασσα, που μετατρέπει ένα τόπο αντιληπτικά σκοτεινό, αν και γεωγραφικά ευδιάκριτο, σε σημείο αναφοράς, και μαζί οργανώνει την παρατήρηση, την αντίληψη και την κατανόηση της πόλης. Από τον ‘Φάρο’, το πανοραμικό αναγνωστήριο, στη θέση όπου ο καταναλωτικός εθισμός μας κάνει να περιμένουμε το κυλικείο, μας επιτρέπει να δούμε τους φυσικούς λόφους του λεκανοπεδίου και να συνειδητοποιήσουμε ότι ο τεχνητός λόφος του ΚΠΙΣΝ είναι ένας τροποποιημένος κατοπτρισμός της Ακροπόλεως και το υπόστυλο στέγαστρο του Παρθενώνα.

Στην άλλη πλευρά της εξέχουσας γωνίας, όπου είναι τοποθετημένη η διαφανής πλάκα με την επιγραμματική αφιέρωση,  και απέναντι στους ανελκυστήρες, που κατεβάζουν από τον ‘Φάρο’, είναι γραμμένα με ελληνικά και με λατινικά στοιχεία στο λείο σκυρόδεμα του τοίχου μερικές εκατοντάδες ονοματεπώνυμα, που μαρτυρούν ποικίλη, συχνά μακρινή, καταγωγή. Πρόκειται για τα ονόματα όλων των συντελεστών του έργου, αλφαβητικά, χωρίς διευκρίνιση ειδικότητας και αρμοδιοτήτων, σε ισότιμη αναγνώριση του μόχθου τους και σε επιβεβαίωση αυτού που ανέφερε η μεστή επιγραφή, των αρχών «της αριστείας, του οράματος, της ελπίδας, της συνεργασίας και της θέλησης» . Ανάμεσά τους μπορεί κανείς να διακρίνει τα ονόματα Renzo Piano, Giorgio Bianchi και άλλα, μεταξύ των οποίων και των συγγραφέων των κειμένων αυτού του τεύχους.   

Σε ένα τέτοιο έργο αναδεικνύεται, όχι τόσο δια του λόγου, όσο δια των χωρικών σχέσεων, ο πολιτικός και ηθικός χαρακτήρας της μεγάλης δημόσιας αρχιτεκτονικής. Δεν είναι μόνο οι λειτουργίες, όπως η ανάπτυξη της έρευνας και η διάχυση της παιδείας από μια καλά οργανωμένη Εθνική Βιβλιοθήκη ή η καλλιέργεια της μουσικής και του χορού από την Εθνική Λυρική Σκηνή, των οποίων το ΚΠΙΣΝ εξασφαλίζει με πληρότητα την τέλεση. Η συνύπαρξη των ανθρώπων, μεμονωμένα, σε μικρότερες ή μεγαλύτερες ομάδες και σε σύνολα, γύρω από όχι κατ' ανάγκην ομοιογενή γεγονότα και μέσα στον μεγάλο χώρο, τον σχεδιασμένο με βεβαιότητα, συνιστά μιαν ενωτική δημόσια λειτουργία. Πρόκειται για μια πνευματικής τάξεως εμπειρία, που τονώνει την ελπίδα εν μέσω της κρίσης. Ο συνδυασμός διανοητικών και καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων  με την περιπλάνηση και τη σωματική άσκηση, την ποδηλασία και την κωπηλασία αναιρεί την αντίφαση και την πόλωση, απαλλάσσει τον χώρο από την κοσμικότητα και εγχέει πολλαπλότητα, πολυμέρεια και ουσιώδη δημοκρατικό χαρακτήρα. Στο ΚΠΙΣΝ αντηχεί ο Επιτάφιος του Περικλή.

back